Οι Ωρεοί

Μια πανάρχαια πόλη που δεν γέρασε ποτέ. Ο ιδανικός συντηρητής των ονείρων μας από τη σήψη της άγνοιας. Το σπίτι μας κι ο εαυτός μας.

Ωρεοί και Εύβοια

Η πανέμορφη παραλιακή πολιτειούλα των Ωρεών, επί 3.500 χρόνια συνεχώς, κοσμεί τη βόρεια ακτογραμμή της Εύβοιας, έκτου μεγαλύτερου νησιού της Μεσογείου, αποτελώντας ένα από τα τεκμήρια του λαμπρού ευβοϊκού πολιτισμικού υποστρώματος.
Σήμερα μάλιστα, που διεθνώς πλέον η Εύβοια αναγνωρίζεται ως η αναμφισβήτητη κοιτίδα του Δυτικού Πολιτισμού, συντρέχουν αρκετοί λόγοι να προβάλλονται πόλεις σαν τους Ωρεούς, όχι μόνο για την απαράμιλλη αιγαιοπελαγίτικη ομορφιά τους, αλλά και για το μεγαλειώδες παρελθόν τους. Ένα παρελθόν που αδυνατεί σήμερα να αναλογιστεί ο σύγχρονος επισκέπτης, ο οποίος έρχεται εδώ να απολαύσει την πεντακάθαρη θάλασσα ή την ποικιλία των ψαρομεζέδων, που προσφέρονται αφειδώς από τα παραλιακά κεντράκια, κυριολεκτικά δίπλα στη θάλασσα.
Δεν μπορεί να αναλογιστεί ότι στο ίδιο μέρος, που αυτός σήμερα απολαμβάνει τα δώρα της ευβοϊκής φύσης, αναπτύχθηκαν πολιτισμοί, δραστηριοποιήθηκαν φιλόσοφοι, καλλιτέχνες και πολιτικοί της αρχαιότητας. Δεν μπορεί να αναλογιστεί πως κυριολεκτικά κάτω από τα πόδια του, βρίσκονται ακόμη τα πολιτισμικά απομεινάρια μιας λαμπρής πόλης που γνώρισε τεράστια ακμή, δόξες, αλλά και καταστροφές με αποκορύφωμα αυτή του 199 π.Χ. από το βασιλιά της Περγάμου Άτταλο, που ενεργούσε τότε ως σύμμαχος των Ρωμαίων.
Αυτή είναι η περίφημη Ωρεός της αρχαιότητας ή αλλιώς Ιστιαία-Ωρεός κατά την επικρατέστερη άποψη των ερευνητών. Και αυτό γιατί οι δύο ονομασίες επί της ουσίας ταυτίζονται, υποδηλώνοντας την ευρύτερη περιοχή της Ιστιαίας (ολόκληρη σχεδόν η Β. Εύβοια) και την πρωτεύουσά της Ωρεό. Μία πόλη ιδιαίτερα μεγάλη σε έκταση όχι μόνο για τα δεδομένα εκείνης της εποχής, αλλά και για τα σημερινά. Αυτό εξάλλου επιβεβαιώνεται και από τις αναφορές του Θουκυδίδη και του Στράβωνα στον μεγάλο καταστροφικό σεισμό (7,1 ρίχτερ) που έγινε το καλοκαίρι του 426 π.Χ. με επίκεντρο τον Μαλιακό Κόλπο. Κατά τον σεισμό αυτό, σύμφωνα με τους προαναφερθέντες χρονικογράφους, κατέρρευσαν 700(!) οικίες της αρχαία Ωρεού, δίχως όμως αυτό να καταγράφεται και ως αφανισμός της μεγάλης πόλης, που γρήγορα επανέκαμψε.

Η ονομασία και η ταύτιση Ωρεού και Ιστιαίας

Όπως συμβαίνει με τις περισσότερες ελληνικές πόλεις που φέρουν πανάρχαιες ονομασίες, έτσι και για την προέλευση του ονόματος της Ωρεού, υπάρχουν αρκετές εξηγήσεις. Σύμφωνα με μία από τις επικρατέστερες η ονομασία προέρχεται από την λέξη «ώρα - ώρη» της ιωνικής διαλέκτου (cura στα λατινικά), που σημαίνει φροντίδα, μέριμνα. Κατά μία άλλη εκδοχή η ονομασία αποδίδεται στον Ωρίωνα, γιο της Γαίας.
Μια άλλη μυθολογική προσέγγιση για την προέλευση των ονομάτων της Ωρεού, αλλά και της Ιστιαίας, δίνει και μία εξήγηση για την στενή σχέση και επί της ουσίας ταύτιση των δύο πόλεων. Σύμφωνα με αυτή οι Περραιβοί της Θεσσαλικής Ιστιαιώτιδας, διωγμένοι από του Λάπιθες, πέρασαν από τη Βοιωτία στην Εύβοια και ίδρυσαν την Ιστιαία. Επέλεξαν μάλιστα το Κήναιο (;!) για να χτίσουν το οχυρό της ακρόπολής τους, δίνοντάς της το όνομα του Ωρεού, αδελφού της Νύμφης Ιστιαίας και γιου του Υριέα (Ποσειδώνα) και της Ευρυάλης.
Την καλλίτερη εξήγηση όμως για την ταύτιση Ωρεού και Ιστιαίας μας την δίνει ο Στράβων στο δέκατο βιβλίο των Γεωγραφικών του. Εκεί στην περιγραφή του για την Εύβοια, μας μεταφέρει μία προφορική παράδοση, σύμφωνα με την οποία οι Ελλοπιείς πολέμησαν τους Ωρείτες και τους ανάγκασαν να μετοικήσουν στην Ιστιαία. Έκτοτε ξεκίνησε η συνύπαρξη αλλά και η συνωνυμία των δύο πόλεων: «...ένιοι δε τους Ωρείτας πόλιν έχοντας ιδίαν φασί πολεμουμένους υπό των Ελλοπιέων μεταβήναι και συνοικήσαι τοις Ιστιαιεύσι, μίαν δε γενηθείσαν πόλιν αμφοτέροις χρήσασθαι τοις ονόμασι καθάπερ Λακεδαίμων τε και Σπάρτη η αυτή.» (Στράβωνος Γεωγραφικά Ι΄).

Η Ωρεός της Κλασικής και της Ελληνιστικής Εποχής

Η Ωρεός, ως το κέντρο της ευρύτερης περιοχής της Ιστιαίας, πρωταγωνίστησε σε όλες τις ιστορικές φάσεις των Περιόδων της Κλασσικής και της Ελληνιστικής αρχαιότητας.
Κατά τη διάρκεια των Περσικών Πολέμων οι Ιστιαιείς (Ωρείτες) επέλεξαν να τηρήσουν ουδέτερη στάση, ευελπιστώντας στην μη προσέγγιση των περσικών δυνάμεων στη Β. Εύβοια. Όπως μάλιστα μας εξιστορεί ο Ηρόδοτος δωροδόκησαν τον Θεμιστοκλή με 40 τάλαντα (σε σημερινή αξία περίπου €13.000.000) να επιλέξει τη λύση της ναυμαχίας στο Αρτεμίσιο το 480 π.Χ. Παρότι όμως η ναυμαχία έγινε, οι Πέρσες αποβιβάστηκαν στην Β. Εύβοια με οδυνηρά για τους κατοίκους επακόλουθα. Πολλά χρόνια αργότερα ο Πλούταρχος στους «Παράλληλους Βίους» του, διέψευσε κατηγορηματικά την πληροφορία του Ηροδότου, θεωρώντας την κακοήθη.
Κατά τη διάρκεια της Αθηναϊκής ακμής, οι Ωρείτες ήταν πιστοί σύμμαχοι της Αθηναϊκής Συμμαχίας και στην περιοχή η δημοκρατική παράταξη υπερίσχυε των ολιγαρχικών. Με το πέρασμα του χρόνου τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν και οι ολιγαρχικοί να ενισχύονται, επηρεασμένοι από την άνοδο της Σπάρτης. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα την αποστασία μερίδας Ιστιαίων το 446 π.Χ. και την οργισμένη αντίδραση του Περικλή, που εξόρισε τους αποστάτες και εγκατέστησε 2.000 (κατ' άλλους 1.000) κληρούχους Αθηναίους στην Ωρεό.
Στα χρόνια που ακολούθησαν υπήρξαν εναλλαγές δημοκρατικών και ολιγαρχικών στην εξουσία της Ωρεού. Εναλλαγές που οδήγησαν την Ωρεό να τεθεί κάποιο διάστημα και υπό την κηδεμονία της Σπάρτης. Αυτή ακριβώς την εποχή, φαίνεται πως υπήρξε μεγαλύτερη καταπίεση των κατοίκων από αυτή που επικρατούσε κατά την εποχή της αθηναϊκής ηγεμονίας. Ένα περιστατικό που μας μεταφέρει ο Πλούταρχος στις «Ερωτικές Διηγήσεις» του, διαδραματίστηκε το 404 π.Χ. επί αρμοστείας του Σπαρτιάτη Αριστοδήμου. Πρόκειται για τον αιματηρό έρωτα ενός αξιωματούχου Σπαρτιάτη προς έναν Ωρείτη έφηβο, τον οποίο και έσφαξε επειδή αντιστάθηκε στις ορέξεις του.
Σημαντική προσωπικότητα για την Ωρεό υπήρξε ο φιλόσοφος Ευφραίος ή Ευφράτης ο Ωρείτης. Έζησε τον 4ο αι. π.Χ. και υπήρξε μαθητής της Ακαδημίας του Πλάτωνα. Με την μεσολάβηση του ίδιου του Πλάτωνα, που τον εκτιμούσε ιδιαίτερα, προσλήφθηκε σύμβουλος του βασιλιά της Μακεδονίας Περδίκα Γ΄, υπηρετώντας τον για μεγάλο χρονικό διάστημα (365-359 π.Χ.). Ο Ευφραίος ήταν φανατικός δημοκρατικός και γι αυτό επιλέχθηκε από τους Αθηναίους, ως επικεφαλής του δημοκρατικού κόμματος της Ωρεού. Αυτός ήταν και ο λόγος που έπεσε στη δυσμένεια των ολιγαρχικών οπαδών του Φιλίππου Β', με αποτέλεσμα όταν αυτοί επεκράτησαν το 343 π.Χ., να συλληφθεί και να πεθάνει στις φυλακές της Ωρεού.
Η σημαντικότερη περίοδος ακμής για την ιστορία της Ωρεού ήταν αυτή της Μακεδονικής ηγεμονίας. Οι Μακεδόνες για πολλούς λόγους έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στην ανάπτυξη και οχύρωση της Ωρεού. Στην πόλη λειτουργούσαν μακεδονικά νομισματοκοπεία, ενώ σπουδαία έργα τέχνης δημιουργήθηκαν για τον στολισμό της. Διάσημοι γλύπτες της εποχής, όπως ο Αιγηνίτης Ονάτας, δημιούργησαν εξαίρετα έργα, τα περισσότερα εκ των οποίων όμως λεηλατήθηκαν από τον Άτταλο το 199 π.Χ.. Μεταξύ των λίγων που διασώθηκαν είναι και ο περίφημος «Ταύρος των Ωρεών» ένα σπάνιο ογκώδες γλυπτό του 3ου αι. π.Χ. πιθανότατα φιλοτεχνημένο προς τιμή του Δημητρίου του Πολιορκητή (337-283 π.Χ.). Το γλυπτό ανακαλύφθηκε το 1965 στην παραλία των Ωρεών, όπου επί αιώνες παρέμενε καλυμμένο από την άμμο. Σήμερα εκτίθεται στην πλατεία, δίπλα στον ναό του Σωτήρος, στο κέντρο των Ωρεών.
Εκτός του Ταύρου όμως υπάρχει ιδιαίτερα μεγάλος ανασκαφικός πλούτος, προερχόμενος τόσο από την σύγχρονη πόλη, όσο από την ευρύτερη περιοχή των Ωρεών. Ένα μεγάλο κομμάτι αυτών των αρχαιολογικών ευρημάτων χρονολογείται από την περίοδο του 4ου και 3ου αι. π.Χ. κυρίως. Κατά την εποχή δηλαδή που η Ωρεός γνώρισε μεγάλη αίγλη και εκπροσωπείτο τόσο στις αμφικτιονίες, όσο και στις άλλες συνελεύσεις των ελληνικών πόλεων με μεγαλύτερο αριθμό ιερομνημόνων ή προξένων από την Αθήνα και την Σπάρτη.
Όπως διαπιστώνεται από αρχαίες επιγραφές, που έχουν έλθει στο φως η Ωρεός (είτε ως Ωρεός είτε ως Ιστιαία) κατά την ίδια περίοδο είχε συμμετοχή σε πολλούς αθλητικούς αγώνες, που διεξάγονταν σε διάφορες πόλεις της Ελλάδος, των Ιωνικών παραλίων, αλλά και στην Ωρεό. Ενδεικτικά αναφέρουμε τα Δημήτρια, προς τιμή του Δημητρίου του Πολιορκητή και τα Αντιγόνεια, προς τιμή του Αντίγονου του Δώσωνος.
Με την έλευση του 2ου αι. μ.Χ. και συγκεκριμένα το έτος 199 π.Χ. η αρχαία αίγλη της Ωρεού έχει ένα τραγικό τέλος, αφού ο βασιλιάς της Περγάμου Άτταλος Α΄(269-197 π.Χ.) ενεργώντας για λογαριασμό των Ρωμαίων, αλώνει και καταστρέφει την λαμπρή πόλη. Αμοιβή του η λαφυραγώγηση της Ωρεού, έργα τέχνης της οποίας μεταφέρθηκαν για να στολίσουν την Πέργαμο. Σήμερα μερικά εξ αυτών, καθώς επίσης και επιγραφές αναφερόμενες στην Ωρεό, εκτίθενται στην αίθουσα Περγάμου, στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Βερολίνου.

Η Ωρεός των Χριστιανικών χρόνων

Κατεστραμμένη και λεηλατημένη από τους Ρωμαίους και τον Άτταλο η Ωρεός παραμένει σε ιστορική αφάνεια για τους 2-3 επόμενους αιώνες και από ότι φαίνεται, σταδιακά αρχίζει να αναπτύσσεται και πάλι σιγά-σιγά χωρίς ποτέ όμως να φτάσει την προηγούμενη ακμή της.
Ο Χριστιανισμός διαδίδεται στην Εύβοια προς τα μέσα του 4ου μ.Χ. αι. από τον Επίσκοπο Σκοπέλου και μετέπειτα Άγιο, Ρηγίνο. Είναι η εποχή που επανεμφανίζεται και πάλι ιστορικά η Ωρεός, όχι πια ως μία μεγάλη πόλη, αλλά ως δύο χωριά, το ένα στην παραλία (όπως σήμερα περίπου) και το άλλο γύρω από το Κάστρο. Αυτός είναι και ο λόγος που ο ενικός αριθμός του ονόματος «Ωρεός» μετατρέπεται σε πληθυντικό «Ωρεοί».
Για την εκκλησιαστική ιστορία της Ωρεού έχουν ασχοληθεί τόσο ο μακαριστός Ιστιαίος Μητροπολίτης Μεσσηνίας Χρυσόστομος Θέμελης (1918-2007) όσο και ο επιφανής Ωρείτης πανεπιστημιακός καθηγητής κ. Νικόλαος Γκιολές. Από αυτούς αλλά και από τους άλλους Έλληνες και ξένους ερευνητές πληροφορούμαστε πως η Ωρεός ήταν έδρα Επισκοπής από το 451 μέχρι και το τέλος της Τουρκοκρατίας. Ο Επίσκοπος Ωρεού Θεόφιλος συμμετείχε το 451 στη Δ' Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας. Επίσης το 787 ο Επίσκοπος Ωρεού Φιλητός ή Φίλιππος συμμετείχε στην Ζ` Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας, όπου καταδικάστηκε η Εικονομαχία.
Σύμφωνα με τους ειδικούς ερευνητές υπήρξε διάστημα κατά το οποίο η Επισκοπή Ωρεών προήχθη σε Αρχιεπισκοπή, υπαγόμενη απευθείας στο Πατριαρχείο. Μερικοί εκ των γνωστών επισκόπων Ωρεού αναφέρονται οι: Κωνσταντίνος, Μιχαήλ, Νικηφόρος, Συμεών, Δανιήλ, Δωρόθεος, Ιεζεκιήλ και ο Αγάπιος (τελευταίος Επίσκοπος Ωρεών).

Η Ωρεός της Ενετοκρατίας και Τουρκοκρατίας

Τους τελευταίους δύσκολους αιώνες του Βυζαντίου, η Ωρεός (Ωρεοί) υφίσταται συχνές επιδρομές από Σαρακηνούς, Άραβες, αλλά και διάφορους πειρατές. Μοναδικό και ασφαλές καταφύγιο το ανακαινισμένο αρχαίο κάστρο.
Το 1204 οι Λατίνοι γίνονται κυρίαρχοι των περισσότερων ελληνικών περιοχών της Εύβοιας συμπεριλαμβανομένης. Η Ωρεός αποτελεί ένα από τα τρία ευβοϊκά τριτημόρια (τα άλλα δύο η Χαλκίδα και η Κάρυστος). Την εποχή αυτή το Κάστρο των Ωρεών γνωρίζει μέρες και γεγονότα που κινούνται μεταξύ θρύλου και πραγματικότητας.
Μεγάλος πρωταγωνιστής ο περίφημος Καρυστινός ιππότης Λικάριος ο οποίος μεταξύ 1269 και 1280 έγινε ο φόβος και ο τρόμος των Ενετών. Κατά το διάστημα αυτό ο Λικάριος είχε καταφέρει να απελευθερώσει το μεγαλύτερο μέρος της Εύβοιας, εκτός από τη Χαλκίδα.
Ο Λικάριος μαζί με τον μεγάλο του έρωτα Φελίζα Δαλλεκάρτσερι, πέρασε ένα σημαντικό διάστημα στο Κάστρο των Ωρεών. Ήταν η περίοδος που ο Λικάριος, ενεργώντας για τα συμφέροντα του βυζαντινού αυτοκράτορα Μιχαήλ Παλαιολόγου, νίκησε σε ναυμαχία τον στόλο των Φράγκων (1275) ανοιχτά των Ωρεών προς τον Παγασητικό κόλπο. Η περίοδος αυτή κέντρισε την φαντασία του απλού κόσμου με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν όμορφες ιπποτικές ιστορίες με πεδίο δράσης το Κάστρο των Ωρεών.
Κατά την εποχή αυτή κάνει την τεκμηριωμένη ιστορική του παρουσία το εβραϊκό στοιχείο των Ωρεών. Η εβραϊκή κοινότητα της πόλης, όπως και αυτή της Λιχάδας αποκτούν ισχυρή παρουσία.
Μετά την δραματική άλωση της Χαλκίδας από τον Μωάμεθ Β΄ τον Πορθητή το καλοκαίρι του 1470, η Ωρεός περνά στο καθεστώς της Τουρκοκρατίας. Σημαντικό γεγονός της περιόδου αυτής η ιστορική εμφάνιση του Ξηροχωρίου (σημερινή Ιστιαία μετά την μετονομασία του 1912). Το Ξηροχώρι στην πρώτη τουρκική απογραφή εμφανίζεται ως ένα ήδη μεγάλο χωριό. Το γεγονός αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα πως η ίδρυση του Ξηροχωριού έγινε περίπου στα μέσα της Βυζαντινής Περιόδου.

Οι Ωρεοί της Νεότερης Ελλάδας

Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας οι Έλληνες κάτοικοι των Ωρεών δεν είχαν διαφορετικούς ρυθμούς ζωής από αυτούς των άλλων ελληνικών πόλεων. Η ανασφάλεια, η καταπίεση και ο φόβος χαρακτήριζαν τη ζωή τους. Μεταξύ των δεινών τους περιλαμβάνονταν και οι πειρατικές επιδρομές, που όπως φαίνεται από το ημερολόγιο του Αλέξανδρου Κριεζή κατά την περίοδο 1821-1823, δεν αφορούσαν μόνο ξένους επιδρομείς. Ο Κριεζής μας περιγράφει ένα περιστατικό, όπου ο ίδιος τιμώρησε με ξυλοδαρμό κάποιους Τρικεριώτες, που τρομοκρατούσαν τους κατοίκους των Ωρεών.
Σχετική βελτίωση των συνθηκών ζωής στη Βόρεια Εύβοια, σημειώθηκε μετά το 1800 όταν η περιοχή περιήλθε υπό την εξουσία του Αλή Πασά. Τότε έγιναν σημαντικά αποστραγγιστικά έργα, που δημιούργησαν μεγάλες εκτάσεις εύφορης γης μεταξύ Ξηροχωρίου και Ωρεών. Αναπτύχθηκαν επίσης συστηματικά η γεωργία και η κτηνοτροφία.
Μετά το θάνατο του Αγγελή Γοβιού (Βρυσάκια 1822) και την αποτυχία της ευβοϊκής επανάστασης, η Βόρεια Εύβοια υφίσταται αφανισμό από τις ορδές του Περκόφτσιαλη, ο οποίος μισθωμένος από τον ορκισμένο εχθρό του Αλή Πασά, Ομέρ της Καρύστου, σκορπά το 1823 τον θάνατο σε όσους εκ των κατοίκων δεν είχαν προλάβει να αποδράσουν στα νησιά και στη Ρούμελη.
Είναι η εποχή που ο Γάλος γιατρός και περιηγητής Πούκερβιλ δημοσιεύει στο Παρίσι την πληροφορία πως ομάδες Εβραίων της Ωρεού και της Λιχάδας, συνετέλεσαν στην σύλληψη παιδιών και γυναικών από τους Τούρκους, που πουλήθηκαν ως σκλάβοι στις αγορές της Θεσσαλονίκης.
Αυτή η πληροφορία, ανεξάρτητα αν ήταν αληθινή ή όχι, οδήγησε σε ομαδική αποχώρηση των εβραϊκών κοινοτήτων Λιχάδας και Ωρεών, λίγο πριν την οριστική ένταξη της Εύβοιας στο νέο και ελεύθερο Ελληνικό Κράτος (1833)
Η νέα ανάπτυξη των Ωρεών ξεκίνησε αμέσως μετά την απελευθέρωση, ιδιαίτερα μάλιστα όταν για πολλά χρόνια μέχρι και το 1881 αποτελούσε τα σύνορα του Ελληνικού Κράτους.
Αυτός ήταν και ο βασικός λόγος πως από την πρώτη στιγμή η ηγεσία της Ελλάδας έδινε ιδιαίτερη βαρύτητα και προσοχή στην πόλη των Ωρεών. Δεν είναι άσχετο το γεγονός πως για τον σχεδιασμό της ρυμοτομίας των Ωρεών, εκπονήθηκε το 1833 τοπογραφική μελέτη από τον διάσημο Βαυαρό τοπογράφο Γεώργιο Δουμάιερ. Το σχέδιο υπό την εποπτεία των Βασιλέων της Ελλάδας, άρχισε να εφαρμόζεται μετά το 1840. Έτσι εξηγείται και η υποδειγματική ρυμοτομία της σύγχρονης πόλης των Ωρεών.
Το λιμάνι των Ωρεών, ως ήταν φυσικό (λόγω συνόρων) θεωρήθηκε από τα σημαντικότερα της χώρας μας και ήταν από τα πρώτα που ιδρύθηκε υποτελωνείο (1834). Τους Ωρεούς επισκέφθηκε δύο φορές (1841 και 1845) το βασιλικό ζεύγος του Όθωνα και της Αμαλίας κατά τις αντίστοιχες επισκέψεις τους στην Εύβοια.
Σήμερα, η κωμόπολη των Ωρεών αποτελεί δημοτικό διαμέρισμα του Δήμου Ιστιαίας Αιδηψού. Η συνολική επιφάνεια της φτάνει τα 12 τετραγωνικά χιλιόμετρα, έχει υψόμετρο 10 μέτρα και πληθυσμό περίπου 1300 κατοίκους. Βρίσκεται σε απόσταση 6 χιλιομέτρων από την Ιστιαία, έδρα του Δήμου.
Στον παλαιότερο οικισμό των Άνω Ωρεών βρίσκονται τα λίγα ίχνη που έχουν απομείνει από το θρυλικό Κάστρο των Ωρεών. Στο ίδιο χωριό και στο σημείο που βρίσκεται σήμερα ο νέος ναός του Αγίου Βασιλείου το 1954, αποκαλύφθηκε έπειτα από ανασκαφές παλαιός ναός, κατακόμβη και πήλινη εικόνα του Αγίου Βασιλείου.
Επιμέλεια κειμένων

Ζωή Καστάνη
Δήμητρα Μανούκα
Αλέξανδρος Καλέμης

Βιβλιογραφία

Πλουτάρχου: «Παράλληλοι Βίοι»
Πλουτάρχου: «Ερωτικαί Διηγήσεις»
Στράβωνος: «Γεωγραφικά» (Βιβλ. Ι΄)
Επαμεινώνδα Βρανόπουλου: «Ιστορία της Αρχαίας Εύβοιας»
Χρυσοστόμου Θέμελη (Α.Ε.Μ.): Επισκοπαί Ευβοίας
Αλέξανδρου Καλέμη: «Περιπλανήσεις στο χώρο και στο χρόνο»
Αλέξανδρου Καλέμη: «Αγγελής Γοβιός. Ευβοϊκή Επανάσταση»
Αλέξανδρου Καλέμη: «Εύβοια και Σκύρος. Ιστορική περιήγηση»
Θανάση Κωνσταντίνου: «Ωρεοί, μια ιστορική προσέγγιση»
Αλέξανδρου Κριεζή: «Απομνημονεύματα»
Γιάγκου Τσαούση: «Ευβοϊκή Εγκυκλοπαίδεια»

Σύμφωνα με το Ν. 2121/1993 απαγορεύεται η εγγραφή η άμεση ή έμμεση, προσωρινή ή μόνιμη αναπαραγωγή των οποιωνδήποτε δημοσιεύσεων του παρόντος ιστολογίου (κείμενο, εικόνα, βίντεο) με οποιοδήποτε μέσο και μορφή, εν όλω ή εν μέρει, χωρίς την έγγραφη άδεια του δημιουργού.